I.	Wprowadzenie

W dziedzinie mediów elektronicznych rok 2003 to okres przystosowania strategii przedsiębiorstw i prawa medialnego do wyzwań, jakie stawia akcesja Polski z Unią Europejską. To także okres uważnej obserwacji sytuacji rynkowej, z wyraźnie obecną świadomością nadchodzących przemian. 
Po dwunastu latach od uchwalenia, ustawa z 29 grudnia 1992 roku o radiofonii i telewizji wymaga wszechstronnej zmiany i rozwinięcia w celu dostosowania do nowych realiów ekonomicznych i rynkowych, a także uwzględnienia konsekwencji przystąpienia Polski do Unii Europejskiej. 
Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji wielokrotnie już wskazywała na te uwarunkowania, także ostatnio, podczas konferencji zorganizowanej 29 marca 2004 roku w ramach Projektu Phare 2001, pt. „Polska polityka w dziedzinie mediów elektronicznych w przededniu wstąpienia do Unii Europejskiej”. W czasie tych obrad Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji zaprezentowała, przygotowane pod jej auspicjami, eksperckie studium „Założenia strategiczne do nowej ustawy o mediach elektronicznych oraz nowelizacji innych ustaw”, zwane popularnie Białą Księgą. Opracowanie to jest pierwszą próbą całościowego podejścia do polityki państwa w dziedzinie mediów elektronicznych oraz syntezą polityki europejskiej w tym obszarze. Publikacja ta była poprzedzona wstępnym, roboczym dokumentem tzw. Zieloną Księgą, której publiczna prezentacja odbyła się 26 września 2003 roku. 
Podstawowe kierunki zmian w obowiązującym dzisiaj prawie medialnym zostały też omówione podczas ubiegłorocznej konferencji Rynek audiowizualny w Polsce – ocena i perspektywy. Konferencję zorganizowało wspólnie Ministerstwo Kultury i Uniwersytet Warszawski, a panele dyskusyjne dotyczyły następujących tematów: media publiczne, zasady funkcjonowania rynku mediów elektronicznych, funkcje regulacyjne państwa, nowoczesne technologie, kultura i media, archiwa i zbiory programowe. 
Najogólniej można powiedzieć, że wskazania zawarte w eksperckim opracowaniu, czyli w tzw. Białej Księdze oraz tematy paneli dyskusyjnych wytyczają kierunki zmian, które będą decydować o przyszłym kształcie kompleksowych rozwiązań dla sektora radiowo – telewizyjnego. 

I.	Obowiązująca obecnie ustawa stanowi barierę rozwoju polskich mediów elektronicznych, gdyż nie uwzględnia wykorzystywania techniki cyfrowej, a przez to ogranicza tworzenie nowej oferty programowej. Ogranicza też korzystanie z nowych możliwości biznesowych, które powstają wraz z nowoczesnymi technologiami. 
Brak nowoczesnych rozwiązań w prawie medialnym utrudnia także objęcie radiofonii i telewizji procesem konwergencji, a więc integracji mediów audiowizualnych z sektorami telekomunikacji i informatyki. Wydłuża to drogę Polski do społeczeństwa informacyjnego. 
Nowe prawo medialne musi wskazywać nie tylko na dotychczasowe cele polityki medialnej państwa, które określone są w obowiązującej ustawie o radiofonii i telewizji. Nowe rozwiązania muszą chronić nie tylko demokratyczne, społeczne, kulturalne, edukacyjne zadania mediów, dbać o ich pluralizm i stać na straży ich niezależności, ale konieczne jest uznanie gospodarczego znaczenia radiofonii i telewizji, silnie sprzężonej z sektorami telekomunikacyjnym i informatycznym, co stanowi podstawę nowoczesnej gospodarki, opartej na wiedzy. 
Polityka medialna musi więc zostać skoordynowana ze strategią informatyzacji Polski, zaś jej celem powinien stać się wszechstronny rozwój rynku elektronicznego i telekomunikacyjnego, usług radiowych i telewizyjnych oraz usług społeczeństwa informacyjnego. 

II.	Ważnym elementem prawa medialnego jest zdefiniowanie powinności mediów publicznych wobec obywatela, społeczeństwa i państwa. Media publiczne, aby mogły należycie wykonywać swoje zadania, powinny mieć zagwarantowane stabilne źródła finansowania, pozwalające na długookresowe planowanie polityki programowej. 
Zagwarantowanie bezpieczeństwa ekonomicznego mediów publicznych stwarza konieczność prowadzenia przejrzystej gospodarki finansowej i oddzielenia publicznych źródeł finansowania od zysków pochodzących z działalności komercyjnej, w tym z udziałów w rynku reklamowym. Środki pochodzące ze źródeł publicznych nie mogą być przeznaczone na inne cele, niż realizacja zdefiniowanej prawnie misji publicznej. 
Ekonomiczne bezpieczeństwo mediów publicznych jest ściśle związane z określeniem przyszłej konstrukcji prawnej opłat abonamentowych. Usprawnienie poboru abonamentu będzie warunkiem sine qua non efektywności nowego prawa medialnego. 
Takim samym warunkiem stanie się stworzenie mediom publicznym warunków działalności i rozwoju na konkurencyjnym rynku, a także zapewnienie dostępu do nowoczesnych technologii (cyfryzacji, kanałów tematycznych, usług multimedialnych i interaktywnych). 
Przyszłe rozwiązania prawne gwarantować muszą zarówno mediom publicznym jak i komercyjnym równe prawa prowadzenia działalności gospodarczej, zgodne z zasadami uczciwej konkurencji. 
Szybkie stworzenie długookresowych i stabilnych podstaw działania firm medialnych jest warunkiem wykorzystania szans, wynikających ze wstąpienia do Unii Europejskiej. Nadawcy czekają, aby w pełni móc skorzystać z możliwości, jakie daje przyspieszony obieg kapitału, towarów i usług oraz wzrost kontaktów gospodarczych i kulturalnych. Bez stworzenia nowoczesnego prawa medialnego nie będzie możliwe dostosowanie polskiego rynku medialnego do europejskich standardów społeczeństwa informacyjnego oraz partnerskiego uczestniczenia w procesie konwergencji gospodarczej. 

III.	Dyskusją merytoryczną należy objąć też określenie na nowo roli regulatora krajowego i jego przyszłych zadań w tworzeniu europejskiego systemu medialnego. W związku ze wstąpieniem do Wspólnoty Europejskiej zadania te podjęte zostaną we współpracy z regulatorami krajów Unii Europejskiej. W publicznej dyskusji na temat roli krajowych ciał regulujących w krajach europejskich zwyciężyło przekonanie, że konieczne jest istnienie jednego silnego regulatora krajowego, który powinien zajmować się zarówno regulacją mediów, jak i dziedzinami łączności elektronicznej oraz tzw. nowych mediów. 
Koncepcję tę uzasadnia potrzeba ścisłej współpracy regulatorów krajowych po naszym wstąpieniu do UE i potrzeba kontroli przestrzegania prawa unijnego przez polskich nadawców. 
Tylko silny i niezależny regulator, prowadzący zintegrowane i skuteczne działania, będzie w stanie realizować wszystkie, nowe i stare cele polityki medialnej.
Wskazane powyżej uwarunkowania i konieczne zmiany nie mogą być zrealizowane bez określenia, wspólnie z administracją rządową, kierunków polityki państwa w dziedzinie mediów audiowizualnych. Zasady tak określonej współpracy stanowią jedną z podstaw ustawy o radiofonii i telewizji. 
Brak takiej współpracy jest istotnym ograniczeniem, uniemożliwiającym kompleksowe spojrzenie na rynek mediów w Polsce. Powodem tego stanu nie są ani ograniczenia instytucjonalne czy prawne, ani niedostatek intelektualnej refleksji, lecz praktyczna niemożność wypracowania procedur wzajemnych kontaktów, czy po prostu brak dobrych obyczajów w tym zakresie. Wynika to nie tyle z powodu uwarunkowań politycznych kolejnych rządów, a przede wszystkim, jak się wydaje, z braku zrozumienia obecnej i przyszłej roli mediów. 
Działania na rzecz stworzenia narodowej polityki audiowizualnej są tym bardziej potrzebne, że rynek medialny oraz cała sfera kontaktów społecznych stoją wobec nowych wyzwań cywilizacyjnych, technologicznych i międzynarodowych. 
Poważnym problemem w 2003 roku był brak spójności i harmonizacji w procesie przygotowania projektów aktów prawnych regulujących obszar mediów. Najbardziej wyrazistymi przykładami są projekty takich aktów jak ustawa Prawo Telekomunikacyjne, ustawa o swobodzie działalności gospodarczej oraz ustawa Przepisy wprowadzające ustawę o swobodzie działalności gospodarczej. Rozwiązania zawarte w tych projektach pozostają w sprzeczności z konstytucyjnie określonymi kompetencjami i pozycją ustrojową organów państwowych. 

IV.	Poważnym utrudnieniem w wypracowaniu polityki audiowizualnej jest niespójność i brak jednolitej linii orzecznictwa sądów administracyjnych w sprawach dotyczących rynku mediów elektronicznych. W okresie 2000 – 2004 Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji wydała 1172 rozstrzygnięcia dotyczące funkcjonowania nadawców koncesjonowanych. Okres ten charakteryzował się zwiększoną liczbą rozstrzygnięć koncesyjnych z uwagi na to, że obok zwykłych postępowań podejmowano decyzje dotyczące postępowań, związanych z odnawianiem koncesji. Nadawcy, zgodnie z zasadami procedury administracyjnej, mogli odwoływać się od wydanych decyzji.
Z 224 koncesji, wydanych w okresie 2000 – 2004, tylko co do 18 skarg zapadły orzeczenia sądowe, w tym 5 decyzji uchylono, 6 skarg oddalono bez rozpatrzenia, a 5 postępowań umorzono, 2 skargi odrzucono. 
Sentencje wyroków i ich uzasadnienia są dowodem, jak skomplikowana jest sytuacja na rynku medialnym i obszar znajdujący się we właściwości Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Orzecznictwo sądów administracyjnych w podobnych stanach faktycznych i prawnych jest rozbieżne, czego wymownym przykładem jest interpretacja dotycząca zapisów właścicielskich określanych w koncesjach. W jednym z wyroków sąd orzekł, że brak jest podstaw do wyrażania przez Krajową Radę Radiofonii i Telewizji zgody w zakresie kształtowania struktury właścicielskiej w spółce będącej podmiotem koncesyjnym. W innym wyroku sąd orzekł, że Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji może odmówić dokonania zmiany decyzji w zakresie wpisania nowego udziałowca do spółki wykonującej koncesję. Sąd stwierdził, że przyznanie koncesjonariuszowi roszczenia o zmianę osoby udziałowca w spółce otworzyłoby wtórny rynek obrotu koncesjami, a to z kolei stanowiłoby oczywiste naruszenie przepisów o radiofonii i telewizji. 
Po ponad 10 latach działalności Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji może pokusić się o refleksję, że prowadzenie postępowań koncesyjnych, podlegające sztywnym regułom procedury administracyjnej, nie zawsze jest adekwatne do złożoności procesu wyboru nadawcy. 
Wiele aspektów procesu koncesyjnego, a w szczególności ocena oferty programowej, nie może być dokonywana tylko w oparciu o reguły procedury administracyjnej. 
O tym jak trudne i złożone są sprawy związane z funkcjonowaniem rynku mediów elektronicznych świadczy również fakt, że od niektórych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego (sprawa zawartości programowej Platformy Cyfrowej Polsatu), wnosił rewizję nadzwyczajną Prezes NSA. Sąd Najwyższy podzielił zastrzeżenia Prezesa NSA i przyjął rewizję. 

V.	W przedstawianiu podstawowych problemów radiofonii i telewizji w Polsce nie można pominąć problemów związanych z procesem koncentracji kapitałowej. Punktem wyjścia do omówienia tych zagadnień są konstytucyjne gwarancje wolności gospodarczej i własności prywatnej, a w przypadku mediów także ustrojowa zasada wolności słowa. Zasady te jednak nie mają charakteru absolutnego i mogą być poddane ograniczeniom, co znajduje potwierdzenie w orzecznictwie i prawie europejskim. 
Problem koncentracji mediów musi być zawsze rozpatrywany razem z problemem pluralizmu na rynku mediów. Koncentracja mediów jest bowiem w najprostszy sposób definiowana jako przeciwieństwo pluralizmu, a więc przeciwieństwo istnienia dużej ilości niezależnych autonomicznych mediów, cechujących się różnorodnością pod względem ich rodzaju, jak i różnorodnością treści. Nadrzędnym celem przepisów ograniczających koncentrację w dziedzinie mediów, jest dążenie do zachowania pluralizmu. Prowadzone w tym zakresie postępowania mają na celu ustalenie, czy podmioty na rynku medialnym nie osiągnęły pozycji dominującej, również z punktu widzenia wpływu na kształtowanie opinii publicznej. Jest to szczególnie ważne w środowiskach lokalnych, gdzie efektem koncentracji było postępujące ujednolicanie oferty programowej, powszechne korzystanie z jednego źródła informacji oraz ekspansja formatów wyłącznie muzycznych. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji w swojej polityce koncesyjnej kierowała się zasadą ochrony interesów małych stacji lokalnych. Był to wyraz dbałości o pluralizm i różnorodność źródeł informacji. 

VI.	Z przedstawionego wyżej wstępnego omówienia podstawowych problemów radiofonii i telewizji w Polsce, w przededniu wstąpienia do Unii Europejskiej wynika, że należy do nich zaliczyć następujące kwestie:
•	przygotowanie kompleksowej regulacji prawnej rynku mediów elektronicznych, zapewniającej zgodność prawa polskiego z prawem europejskim,
•	projektowanie strategii rozwoju rynku medialnego oraz kierunków polityki w dziedzinie radiofonii i telewizji w celu wykonania ustawowych zobowiązań, określonych w art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy z 29 grudnia 1992 roku o radiofonii i telewizji, 
•	zapewnienie realizacji konstytucyjnej zasady podziału kompetencji pomiędzy organy państwa, 
•	określenie modelu i pozycji rynkowej mediów publicznych oraz zasad ich finansowania w warunkach konkurencji,
•	stworzenie równych szans prowadzenia działalności rynkowej dla wszystkich podmiotów, zarówno publicznych jak i komercyjnych, zgodnie z zasadami uczciwej konkurencji,
•	stworzenie warunków prawno – ekonomicznych rozwoju naziemnej radiofonii i telewizji cyfrowej w Polsce,
•	zapewnianie pluralizmu mediów zarówno w odniesieniu do rodzaju jak i oferty programowej, 
•	określenie zasad korzystania z programowych zasobów archiwalnych. 
Szersze omówienie wskazanych wyżej problemów znajduje się w poszczególnych rozdziałach „Informacji o podstawowych problemach radiofonii i telewizji” oraz „Sprawozdania Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji z rocznego okresu działalności”. 

VII.	Przedstawiając powyżej najważniejsze problemy, dotyczące rynku mediów audiowizualnych, Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji pragnie też zwrócić uwagę na potrzebę rozważenia na nowo dotychczasowego statusu zespołów artystycznych istniejących przy Polskim Radiu S.A.:
•	Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach (dawnej Wielkiej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach),
•	Orkiestry Kameralnej Polskiego Radia – Amadeus w Poznaniu, 
•	Polskiej Orkiestry Radiowej w Warszawie,
•	Orkiestry i Chóru Polskiego Radia w Krakowie (obecnie jednostką artystyczną Polskiego Radia w Krakowie jest jedynie Chór Polskiego Radia). 
W wyniku inwentaryzacji i podziału mienia, pozostałego po likwidacji w 1992 roku państwowej jednostki organizacyjnej „Polskie Radio i Telewizja”, wyżej wymienione zespoły artystyczne zostały przypisane spółce Polskie Radio S.A. w Warszawie, a członkowie zespołów stali się pracownikami spółki. 
Obecnie w zespołach zatrudnionych jest 264 pracowników, co stanowi 16% zatrudnienia ogółem w spółce Polskie Radio S.A. Z chwilą przejęcia orkiestry i chóru przez Polskie Radio S.A. uposażenia pracowników artystycznych, w porównaniu z innymi grupami zawodowymi spółki, były znacząco zaniżone. Wprowadzane przez spółkę kolejne podwyżki dla wszystkich pracowników, a także za zgodą związków zawodowych dodatkowa podwyżka dla artystów i dodatkowe środki otrzymywane z Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, nie zniwelowały tej wyjściowej dysproporcji.  
Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, jako rozwiązanie tymczasowe, w grudniu 2003 roku wyodrębniła specjalne środki z przeznaczeniem na realizację dodatkowych zadań artystycznych, aby w ten sposób zrekompensować niedobór podstawowych uposażeń. Jednak rozwiązanie problemu nie będzie możliwe, dopóki nie zostaną stworzone rozwiązania systemowe wspólnie z resortami kultury, skarbu państwa i finansów.